Pāli Glossary – (L-Z) / Bảng Thuật Ngữ Pāli – (L–Z)

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

tham lam quá mức: Lobha, Rāga and Kāmacchanda, Kāmarāga

sự nhẹ nhàng (ví dụ: kāya lahutā là sự nhẹ của thân)

đặc tính của

cõi hoặc thế giới, tùy theo ngữ cảnh

thuộc về thế giới 31 cõi

siêu thế, vượt ngoài thế giới 31 cõi

sự keo kiệt, che giấu của cải do tham lam quá độ

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

con đường; tiến trình

lớn, quan trọng

ngã mạn, tự tôn

sự tác ý; chi tiết xem: Citta and Cetasika – How Viññāṇa (Consciousness) Arises

tâm

vedanā, saññā phát sinh do gati của một người

giới của tâm

cửa tâm dẫn đến nāmaloka; xem Our Two Worlds: Material and Immaterial

một citta đi đến cửa tâm, như trong manodvāravajjana citta

con người

sự chết (cái chết của thân vật lý không nhất thiết là chấm dứt bhava con người; xem “Antarābhava and Gandhabba”)

lòng từ ái. Có hai nghĩa: “Ariya Mettā Bhāvanā”

tà kiến; xem “Wrong Views (Micchā Diṭṭhi) – A Simpler Analysis”

tâm uể oải

si mê; tâm bị che phủ hoàn toàn; xem “Lobha, Dosa, Moha versus Rāga, Paṭigha, Avijjā”

moha + khaya, sự đoạn trừ si mê

niềm hỷ trước thành công của người khác

sự mềm dẻo; ví dụ kāya mudutā

gốc, căn bản (thường chỉ nguyên nhân gốc)

nói dối, lừa gạt: The Five Precepts – What the Buddha Meant by Them

từ ghép chỉ ngửi, nếm và xúc chạm

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

danh; thuộc về tâm

danh và sắc HOẶC hình ảnh tâm của nāma và rūpa

Namaskāraya – Sự đảnh lễ Đức Phật

tri kiến

có nơi nương tựa, đối nghĩa với anātha

sự từ bỏ dục lạc: Difference Between Giving Up Valuables and Losing Interest in Worthless

cõi arūpa brahma thứ tư

sự chấm dứt tiến trình tái sinh: Nibbāna

có sự kiểm soát hoàn toàn, khả năng đó

mô tả ngắn gọn: Sutta Interpretation – Uddesa, Niddesa, Paṭiniddesa

dấu hiệu; vật tương tự

ý nghĩ trung tính, không có dục tham

nir + udā, hoặc sự chấm dứt sinh khởi

tự nguyện từ bỏ assāda: Assāda, Ādīnava, Nissaraṇa – Introduction

chướng ngại; tâm bị che phủ

địa ngục

niyama (hay niyāma)

quy luật tự nhiên

cố định, bất biến

tinh chất nuôi dưỡng

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

thô, đậm đặc

sự sinh khởi tức thời và đầy đủ hình tướng như ở các cõi deva và brahma

không có tham, sân và si; ví dụ pabhassara citta

điều kiện, duyên

sự sinh khởi do duyên; sự sinh khởi trong hiện tại do các điều kiện

sự từ bỏ; đoạn trừ

sự đoạn trừ

các yếu tố riêng lẻ hoặc phụ trợ như trong pakiṇṇaka cetasika: Cetasika – Connection to Gati

sát sinh: The Five Precepts – What the Buddha Meant by Them

năm

năm cửa giác quan

năm uẩn

năm triền cái che phủ tâm

sự chấp thủ, tham ái đối với năm uẩn: Pañcupādānakkhandha – It is All Mental

tốt đẹp, đáng ưa

trí tuệ; sự thấu hiểu Tilakkhaṇa

các hành động bất thiện

gandhabba của người hoặc súc sinh tồn tại ở para loka cho đến khi có bào thai thích hợp: Hidden World of the Gandhabba: Netherworld (Paraloka)

sự tu tập qua nhiều lần tái sinh: Pāramitā – How a Puthujjana Becomes a Buddha

sự chuyển động xoay quanh một thân khác

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

sự than khóc, đặc biệt khi nhớ lại một tai họa trong quá khứ

tránh xa các ảnh hưởng xấu: The Sotāpanna Stage

hỷ

căn trí tuệ

thực tại tối hậu

lời nói thô ác: Ten Immoral Actions (Dasa Akusala)

sắc nhạy cảm (năm căn nội; không phải giác quan vật lý): Brain – Interface between Mind and Body

sự an tịnh

yếu tố cứng

sự gắn chặt một cách tự nguyện

sự chống đối, chán ghét

một phương pháp; nếp sống, như trong majjhimā paṭipādā

mô tả chi tiết: Sutta Interpretation – Uddesa, Niddesa, Paṭiniddesa

sự tiếp nối, nắm bắt một sự tồn tại (bhava) mới

sự giao du lành mạnh như trong paṭisevana pahātabba: The Sotāpanna Stage

sự hồi hướng công đức: Transfer of Merits (Pattidāna) – How Does it Happen?

trong đời sống này, hiện tại

sự bức bách, căng thẳng liên tục: Anicca – The Incessant Distress (Pīḷana)

ngạ quỷ; một trong bốn apāyā

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

phala (pala trong tiếng Sinhala)

quả, sự trổ quả

xúc; đa số trường hợp là nhiễm ô hoặc samphassa: Difference between Phassa and Samphassa

lời nói chia rẽ, nói xấu: Ten Immoral Actions (Dasa Akusala)

“pottha” + “sbba”, trong đó “pottha” là da: xúc giác

trước đó

xem mục #12 của Antarābhava and Gandhabba

cá nhân

hành động tạo phước, làm tâm hoan hỷ

nam tính

sự dính mắc vào 31 cõi: Lobha, Rāga và Kāmacchanda, Kāmarāga

rāga + khaya; sự đoạn trừ dính mắc đối với 31 cõi

vị

vật chất VÀ năng lượng

đơn vị nhóm vật chất cơ bản: Rūpa Kalāpa (Grouping of Matter)

thuộc về rūpa loka

tất cả

chân lý, như trong Thánh đế

âm thanh

niềm tin dựa trên tri kiến và sự hiểu biết

sinh cùng lúc

có các gốc thiện như trong dvihetuka và tihetuka; nếu không có gốc thiện thì là ahetuka birth

bậc Nhất Lai (còn một lần tái sinh trong kāma loka)

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

sáu căn của một người bình thường

sự tập trung của tâm, dù là thiện hay bất thiện: What is Samādhi? – Three Kinds of Mindfulness

sự tương ứng với anantara: Anantara and Samanantara Paccaya

khác với jhāna, xem: Citta Vīthi – Processing of Sense Inputs

dập tắt (phiền não): What is “Saŋ”? Meaning of Saṃsāra (or Saṅsāra)

bốn nỗ lực chính để ngăn “saŋ” sinh khởi: Two Versions of 37 Factors of Enlightenment

làm lắng dịu tâm

citta có kilesa hoặc các cetasika bất thiện

sự phân loại các ý nghĩ nhiễm ô: Satipaṭṭhāna Sutta – Structure

lời nói vô ích, phù phiếm: Ten Immoral Actions (Dasa Akusala)

“saŋ” + “phassa”: Difference between Phassa and Samphassa

nơi “gati” được đưa vào tiến trình citta vīthi: Citta Vīthi – Processing of Sense Inputs

cùng nhau và không thể tách rời, như thuốc nhuộm tan trong nước

sự sinh khởi do “saŋ”: “saŋ” + “udaya”

sự sinh khởi của cùng một loại: sama + uppāda

samvega hoặc saṃvega

“saŋ” + “vega”: năng lực javana trong citta do “saŋ”; xem mục #9 của Javana of a Citta – The Root of Mental Power

Saŋ

“saŋ” + “diṭṭhi” hoặc làm cho thấy được “saŋ”: Supreme Qualities of Buddha, Dhamma, Sangha

ý nghĩ, ý niệm

các hành dẫn đến phiền não, tập quán

saṅkhata (sankata trong tiếng Sinhala)

pháp hữu vi, sinh khởi do các duyên

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

tri giác, sự nhận diện

tiến trình luân hồi vô thủy: What is “Saŋ”? Meaning of Saṃsāra (or Saṅsāra)

thuộc về tiến trình luân hồi

một trong 28 loại rūpa: Rūpa (Material Form)

“saŋ” + “vara” hoặc ngăn “saŋ” bằng hành vi đạo đức: What is “Saŋ”? Meaning of Saṃsāra (or Saṅsāra)

thông qua saṃvara như trong saṃvarena pahātabba: The Sotāpanna Stage

“saŋ” + “vega”: javana của citta được tăng cường do “saŋ”, tức trạng thái cảm xúc mạnh

sapta hoặc saptha

bảy

Giáo pháp (sāsana) của Đức Phật là sự nghiệp/giáo hóa của Đức Phật

citta bất thiện sinh khởi do tâm co rút (thīna middha)

có ái dục

satara (trong tiếng Sinhala)

bốn

sakkāya diṭṭhi (hoặc satkāya diṭṭhi)

tà kiến cho rằng các pháp thế gian là đáng để theo đuổi: How do we Decide which View is Wrong View (Diṭṭhi)?

chánh niệm trong bối cảnh anicca, dukkha, anatta: Satipaṭṭhāna – Introduction

duy trì chánh niệm: Mahā Satipaṭṭhāna Sutta

nơi một quyết định được hình thành trong tiến trình citta vīthi: Citta Vīthi – Processing of Sense Inputs

saṃyojana hoặc sañyojana

sự trói buộc vào phiền não hoặc “saŋ”

giới, hạnh đạo đức

tà kiến cho rằng chỉ cần giữ giới hay nghi thức là có thể chứng Nibbāna

hữu học, người đang tu tập (ba tầng bậc dưới Arahant)

thiện, đáng ưa, có tính đạo đức

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

nỗi buồn do mất mát cá nhân

hỷ, niềm vui (lạc tâm)

hai nghĩa: tai; Bát Thánh Đạo

Nhập Lưu – bậc Thánh thứ nhất, giai đoạn đầu của Nibbāna

phần tử vật chất nhỏ nhất; nguồn gốc của vật chất

các cõi Brahma dành riêng cho bậc Bất Lai (Anāgāmī)

“su” + “gati”: thói quen/hành vi đạo đức; các cõi lành

lạc thân; somanassa là lạc tâm

vi tế, tinh tế; không thô

tánh không

âm thanh

kinh, bài giảng trong Tipiṭaka

như trong “Nivan suva”

ái; sự trói buộc do tham, sân, si

tính trung tính của tâm; không phải xả (upekkhā)

hỏa đại

Trưởng lão; hiện nay cũng dùng cho bhikkhu chưa phải Arahant

hôn trầm; tâm co rút, thiếu tỉnh giác

hạ liệt (hành vi)

ba vòng trói buộc trong thế gian

tái sinh với ba căn lành

ba đặc tướng của 31 cõi: Anicca, Dukkha, Anatta

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

Tam Tạng: Kinh, Luật, Vi Diệu Pháp; Preservation of the Dhamma

Tam Quy: nương tựa Phật, Pháp, Tăng: Tisarana Vandana and Its Effects on One’s Gati

Tam Minh: ba thắng trí của Đức Phật: The Way to Nibbāna – Removal of Āsavā

đoạn kiến; tà kiến cho rằng chết là chấm dứt hoàn toàn, không có tái sinh

sự sinh và diệt của pháp hữu vi (sankata trong tiếng Sinhala): Udayavaya Ñāṇa

trạo cử; tâm phóng dật, dao động

mô tả ngắn gọn: Sutta Interpretation – Uddesa, Niddesa, Paṭiniddesa

cận, gần

cận định; định gần với thiền chứng

chấp thủ, bám víu

xả; tâm quân bình

sinh khởi, sinh ra

thời tiết/nhiệt lực; sự biến đổi tự nhiên tác động lên sắc pháp

sắc do thời tiết sinh (utuja sắc)

khẩu, lời nói

vaṇṇa (vaṇṇa trong tiếng Sinhala)

màu sắc

hoại diệt, suy tàn

tinh tấn, nỗ lực

phong đại; yếu tố chuyển động

thọ; cảm thọ: Vedanā (Feelings)

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

quán niệm về cảm thọ (quán thọ): Satipaṭṭhāna – Introduction

phụng sự, phục vụ; chăm sóc nơi linh thiêng:

khuynh hướng phủ nhận tái sinh: Kāma Taṇhā, Bhava Taṇhā, Vibhava Taṇhā

thiền tuệ; thiền quán nhằm thấy rõ thực tánh: 4. What do all these Different Meditation Techniques Mean?

Luật; giới luật dành cho bhikkhu: Kamma, Debt, and Meditation

cõi Vô biên thức xứ (cõi arūpa brahma thứ hai): 31 Realms of Existence

sự nhận biết thông qua thức

biểu tri; sự biểu hiện ý định qua thân hay khẩu

thức ô nhiễm

cõi arūpa Brahma thứ hai: 31 Realms of Existence

trong vinodanā pahātabba: The Sotāpanna Stage

quả (của kamma)

biến hoại, đổi thay bất ngờ

đồng hiện nhưng không tương ưng; có thể tách rời

ly dục; sự từ bỏ ham muốn

Từ Pāli

Ý nghĩa

Âm thanh

nỗ lực, tinh tấn

sự thanh tịnh, sự thanh lọc

sự hướng tâm ban đầu vào một đối tượng

đường đi; nhưng trong citta vīthi có nghĩa là một “chuỗi/gói tâm” gồm một số lượng citta nhất định

sự quyết định (của citta)

vyāpāda hay byāpāda

ác ý, sân hận mạnh hơn paṭigha

đơn vị khoảng cách, xấp xỉ 7 dặm

khả năng quán xét đúng đắn để thấy hậu quả của hành động đối với các tái sinh trong tương lai: Four Conditions for Attaining Sotāpanna Magga/Phala