Arising of Five Aggregates Based on an Ārammaṇa / Sự khởi sinh của năm uẩn dựa trên một Ārammaṇa

May 7, 2020; revised May 8, 2020

Ngày 7/5/2020; sửa ngày 8/5/2020

Introduction

Dẫn nhập

1. Five aggregates (pañcakkhandha) is a critical concept to understand. In the previous three posts, we discussed how the mind makes a “mental imprint” of a rūpa, whether it is due to sight, sound, smell, taste, touch, or a dhammā. See, “Five Aggregates – Introduction,” “Rūpa, Vedanā, Saññā, Saṅkhāra, Viññāṇa – Mostly Misunderstood,” and “Rūpakkhandha and Rūpa Upādānakkhandha.”

Năm uẩn (pañcakkhandha) là một khái niệm then chốt cần hiểu rõ. Trong ba bài trước, chúng ta đã bàn về cách tâm tạo nên “dấu ấn tâm” của một rūpa, cho dù đó là hình ảnh, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm hay một dhammā. Xem: “Five Aggregates – Introduction,” “Rūpa, Vedanā, Saññā, Saṅkhāra, Viññāṇa – Mostly Misunderstood,” và “Rūpakkhandha and Rūpa Upādānakkhandha.”

• Therefore, it is critical to understand that what is registered in the mind is not a rūpa but the “mental imprint” of it. That single imprint is part of rūpakkhandha. However, the mind sees not just a single “snapshot,” but the whole rūpakkhandha. We will clarify that point in #9 below.

Vì vậy, điều quan trọng là hiểu rằng thứ được ghi nhận trong tâm không phải là một rūpa, mà là “dấu ấn tâm” về nó. Dấu ấn đó là một phần của rūpakkhandha. Tuy nhiên, tâm không chỉ thấy một “ảnh chụp đơn lẻ,” mà thấy toàn bộ rūpakkhandha. Chúng ta sẽ làm rõ điểm này ở mục #9 bên dưới.

• Furthermore, based on that rūpakkhandha, the mind generates vedanā, saññā, saṅkhāra, and viññāṇa. Those also involve “aggregates” or “collections,” as we will discuss below.

Hơn nữa, dựa trên rūpakkhandha ấy, tâm sinh ra vedanā, saññā, saṅkhāra và viññāṇa. Các pháp ấy cũng mang tính “tập hợp” hay “uẩn,” như chúng ta sẽ bàn bên dưới.

• We NEVER experience a single imprint of a rūpa or a single citta with vedanā, saññā, saṅkhāra, and viññāṇa. The mind ALWAYS deals with all five AGGREGATES. That is a critical issue to understand. Please ask questions if not clear.

Chúng ta KHÔNG BAO GIỜ kinh nghiệm chỉ một dấu ấn đơn lẻ của một rūpa hay một citta đơn lẻ với vedanā, saññā, saṅkhāra và viññāṇa. Tâm LUÔN LUÔN vận hành với cả năm uẩn cùng lúc. Đây là điểm cực kỳ quan trọng. Nếu có chỗ nào chưa rõ, bạn cứ hỏi.

The Role of an Ārammaṇa

Vai Trò Của Một Ārammaṇa

2. The mind becomes active only after getting an ārammaṇa. An ārammaṇa is an external rūpa (sight, sound, taste, smell, touch, dhammā) that comes to one of the six senses (eyes, ears, nose, tongue, body, and mind.)

Tâm chỉ bắt đầu hoạt động sau khi nhận được một ārammaṇa. Ārammaṇa là một rūpa bên ngoài (hình ảnh, âm thanh, vị, mùi, xúc chạm, dhammā) đi vào một trong sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý).

• A signal representing that external rūpa is “captured” by the sense door (say the eyes) and sent to the brain. The brain processes it and passes it to the mind. That is discussed a bit more in #5 below. The critical point is that the mind receives a “mental imprint” of that external rūpa. That “mental imprint” or the “signal” or the “image” registers in the MIND.

Một tín hiệu đại diện cho rūpa bên ngoài đó được “bắt” bởi cửa giác quan (chẳng hạn mắt) và gửi đến não. Não xử lý rồi truyền tiếp cho tâm. Điều này sẽ được nói thêm ở mục #5 bên dưới. Điểm then chốt là tâm nhận một “dấu ấn tâm” của rūpa bên ngoài ấy. “Dấu ấn tâm,” hay “tín hiệu,” hay “hình ảnh” đó được ghi nhận trong TÂM.

• The four mental parameters arise with the “image” or the “imprint” of the external rūpa. Therefore, the “mental imprint” is also in the “vipāka viññāṇa.” That is what we “see,” “hear,” etc. (cakkhu viññāṇa, sota viññāṇa, etc.) We will discuss a second type of “kamma viññāṇa” below.

Bốn yếu tố tâm sinh khởi cùng với “hình ảnh” hay “dấu ấn” của rūpa bên ngoài đó. Do vậy, “dấu ấn tâm” cũng nằm trong “vipāka viññāṇa.” Đó chính là những gì ta “thấy,” “nghe,” v.v. (cakkhu viññāṇa, sota viññāṇa, v.v.). Ta sẽ bàn về loại “kamma viññāṇa” thứ hai bên dưới.

• From the above discussion, it is clear that it is not possible to separate such “mental parameters.” It is not possible to separate awareness (vedanā) from recognition (saññā), or both those from the overall cognition (viññāṇa) and many kinds of “plans” or “possible actions” (saṅkhāra) that arise in mind.

Từ những điều vừa nêu, có thể thấy rằng không thể tách rời các “thành phần tâm” như vậy. Ta không thể tách rời sự nhận biết (vedanā) khỏi sự nhận diện (saññā), hay tách rời cả hai khỏi toàn bộ tiến trình nhận thức (viññāṇa) và nhiều dạng “dự định” hay “khả năng hành động” (saṅkhāra) sinh khởi trong tâm.

• The word ārammaṇa is explained in detail in “Chachakka Sutta – Six Types of Vipāka Viññāṇa.”

Từ ārammaṇa được giải thích chi tiết trong “Chachakka Sutta – Six Types of Vipāka Viññāṇa.”

Mental Components of Pañcakkhandha (Five Aggregates)

Các Thành Phần Tâm Của Pañcakkhandha (Năm Uẩn)

3. Before we start discussing the four mental “aggregates,” it is a good idea to review the core entities: vedanā, saññā, saṅkhāra, and viññāṇa. They arise in a MIND when an external “thought-object” or an ārammaṇa comes to one of the six senses.

Trước khi bàn về bốn “uẩn tâm,” sẽ hữu ích nếu ôn lại các pháp cốt lõi: vedanā, saññā, saṅkhāra và viññāṇa. Chúng sinh khởi trong TÂM khi một “đối tượng tâm” bên ngoài hay một ārammaṇa đi vào một trong sáu căn.

• When an external rūpa (sight, sound, etc.) comes to a “sense door” (eyes, ears, etc.), we become aware of it. That is vedanā. A pleasant, unpleasant, or neutral feeling accompanies vedanā.

Khi một rūpa bên ngoài (hình ảnh, âm thanh, v.v.) đi vào một “cửa giác quan” (mắt, tai, v.v.), ta trở nên nhận biết nó. Đó là vedanā. Một cảm thọ dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính đi kèm với vedanā.

• At the same time, we recognize what it is. Whether it is one’s mother or a tree, a dog bark or voice of the mother, etc., that recognition of the “thought-object” is saññā.

Đồng thời, ta nhận ra đó là gì: là mẹ mình hay một cái cây, tiếng chó sủa hay giọng nói của mẹ, v.v. Sự nhận diện “đối tượng tâm” ấy chính là saññā.

• Based on the recognition of the “thought-object” to the ārammaṇa, we generate our response or reaction to that ārammaṇa. Those responses/reactions are saṅkhāra. The initial “reaction” is automatic and generates vedanā and saññā (citta/mano saṅkhāra.) That means we immediately feel and recognize that rūpa. But if we start consciously creating more thoughts, those arise with two more cetasika called vitakka and vicāra. Such thoughts involve vacī saṅkhāra. If we then take bodily actions, those require kāya saṅkhāra. Therefore, we think, speak, and act with the three types of saṅkhāra.

Dựa trên sự nhận diện “đối tượng tâm” tương ứng với ārammaṇa, ta sinh ra phản ứng hay đáp ứng đối với ārammaṇa ấy. Những phản ứng/đáp ứng đó là saṅkhāra. Phản ứng ban đầu là tự động và tạo ra vedanā và saññā (citta/mano saṅkhāra). Nghĩa là ta lập tức cảm và nhận ra rūpa đó. Nhưng nếu ta bắt đầu cố ý suy nghĩ thêm, các ý nghĩ ấy sinh cùng hai tâm sở vitakka và vicāra. Những suy nghĩ như vậy là vacī saṅkhāra. Nếu ta tiếp tục hành động bằng thân, điều đó đòi hỏi kāya saṅkhāra. Như vậy, ta nghĩ, nói và làm với cả ba loại saṅkhāra.

• The overall “state-of-the-mind” is viññāṇa. It is much more than just “consciousness.” Viññāṇa is complicated but falls into two broad categories. Vipāka viññāṇa is the overall sensory experience due to an ārammaṇa (that viññāṇa may be called consciousness.) If we start generating plans on what we saw, heard, etc., then that becomes a kamma viññāṇa with future expectations. That kamma viññāṇa is much more than “consciousness.”

Tổng thể “trạng thái của tâm” được gọi là viññāṇa. Nó nhiều hơn đơn thuần “ý thức.” Viññāṇa là một tiến trình phức tạp nhưng có thể chia đại khái thành hai loại. Vipāka viññāṇa là toàn bộ kinh nghiệm giác quan do một ārammaṇa mang lại (loại viññāṇa này có thể hiểu là ý thức nhận biết). Nếu ta bắt đầu lập kế hoạch, toan tính dựa trên những gì đã thấy, nghe, v.v., thì lúc ấy nó trở thành kamma viññāṇa với những kỳ vọng tương lai. Loại kamma viññāṇa này vượt xa khỏi ý nghĩa “ý thức” thông thường.

What We Experience Is the Cumulative Effect of Many Citta

Những Gì Ta Trải Nghiệm Là Hiệu Quả Tổng Hợp Của Nhiều Citta

4. Therefore, those four entities arise together within a split-second, in the first citta.

Do đó, bốn pháp ấy sinh khởi cùng lúc chỉ trong một khoảnh khắc cực ngắn, ở citta đầu tiên.

• But the contents of citta keep changing as they arise in rapidly. Cittā (plural) always occur in packets (citta vīthi,) and many of those arise in rapid succession.

Nhưng nội dung của citta thay đổi liên tục khi chúng sinh khởi rất nhanh. Các cittā (số nhiều) luôn xuất hiện thành chuỗi (citta vīthi), và nhiều chuỗi như vậy nối tiếp nhau với tốc độ cực lớn.

• By the time we become aware of the ārammaṇa, the initial citta has evolved, and millions of citta may have run through the mind. That is how those parameters get “bundled up” and experienced as “aggregates” or “khandha.”

Đến lúc ta “ý thức được” ārammaṇa, thì citta ban đầu đã biến đổi, và có thể đã có hàng triệu citta lướt qua tâm. Chính nhờ vậy mà các yếu tố nói trên được “gói lại” và được kinh nghiệm như những “tập hợp” hay “uẩn” (khandha).

• Let us briefly go through that process step-by-step.

Hãy điểm qua tiến trình ấy một cách tóm lược theo từng bước.

Creation of a “Mental Imprint” in the Mind

Sự Hình Thành Một “Dấu Ấn Tâm” Trong Tâm

5. The mind must first re-create an image or an imprint of the rūpa that triggers the whole process. Let us first clarify how the mind first re-creates an image or an imprint of the rūpa that triggers the entire process of generating vedanā, saññā, saṅkhāra, and viññāṇa.

Tâm trước hết phải tái tạo một hình ảnh hay một dấu ấn của rūpa mà đã khởi động toàn bộ tiến trình. Hãy làm rõ cách tâm tái tạo hình ảnh hay dấu ấn của rūpa, vốn sẽ kích hoạt toàn bộ tiến trình tạo ra vedanā, saññā, saṅkhāra và viññāṇa.

• When an ārammaṇa comes to one of the five physical sense faculties, the brain prepares an imprint of the corresponding rūpa. For example, when looking at a tree, the eyes capture an image of that tree. That image then goes to the brain, where it is processed. At that point, there is not even an “image” like a photograph. It is just a “signal” created by the brain. Even scientists do not know what kind of “signal” or “information” the brain generates or exactly how we “see” a tree.

Khi một ārammaṇa đi vào một trong năm căn vật lý, não tạo ra một dấu ấn của rūpa tương ứng. Ví dụ, khi nhìn một cái cây, mắt ghi nhận hình ảnh của cây ấy. Hình ảnh đó được đưa vào não để xử lý. Nhưng tại thời điểm đó, thậm chí không có “hình” nào giống như một tấm ảnh; nó chỉ là một “tín hiệu” do não tạo ra. Ngay cả các nhà khoa học cũng không biết chính xác đó là dạng “tín hiệu” hay “thông tin” gì, hay chính xác bằng cách nào chúng ta “thấy” được một cái cây.

• Similar processes happen with the other sensory inputs. A sound comes to the ear as a “pressure wave” in air. The eardrum vibrates accordingly, and that vibration is somehow “converted” to a sound. That “sound” is heard only by the mind!

Tiến trình tương tự xảy ra với các giác quan khác. Âm thanh đến tai dưới dạng “sóng áp suất” trong không khí. Màng nhĩ rung theo, và sự rung ấy được “chuyển hóa” thành âm thanh. Nhưng âm thanh đó chỉ được nghe bởi tâm!

• Eyes cannot see, and ears cannot hear, etc. The brain cannot see, hear either. It is the MIND that experiences all six sensory inputs. Sense faculties and the brain work together to convert those external signals to a form that can be “felt” by the mind. Kammic energy controls all that.

Đúng vậy. Mắt không tự thấy, tai không tự nghe. Não cũng không thấy, không nghe. Chính TÂM mới là thứ trải nghiệm cả sáu loại dữ liệu giác quan. Các căn và não chỉ phối hợp để chuyển đổi tín hiệu bên ngoài thành dạng có thể được tâm “cảm nhận.” Toàn bộ tiến trình ấy được điều khiển bởi năng lượng kamma.

The Critical Role of the Hadaya Vatthu

Vai Trò Then Chốt Của Hadaya Vatthu

6. If you start thinking about it, you will realize how complicated that process is where an external rūpa can lead to “thoughts” with “feelings.” That is the “hard problem of consciousness” that scientists and philosophers are trying to solve. See, “WebLink: wiki: Hard Problem of Consciousness.”

Nếu bạn suy ngẫm, sẽ thấy tiến trình biến một rūpa bên ngoài thành “ý nghĩ” kèm “cảm xúc” phức tạp đến mức nào. Đó chính là “bài toán khó của ý thức” mà các nhà khoa học và triết gia đang cố giải quyết. Xem “WebLink: wiki: Hard Problem of Consciousness.”

• The bottom line is that it happens only in a hadaya vatthu (seat of the mind.) Only kammic energy can create a hadaya vatthu and the associated pasāda rūpa. Details at “Body Types in 31 Realms – Importance of Manomaya Kāya.”

Điểm cốt lõi là điều ấy chỉ xảy ra tại hadaya vatthu (chỗ ngụ của tâm). Chỉ năng lượng kamma mới có thể tạo ra hadaya vatthu và các pasāda rūpa đi kèm. Chi tiết có trong “Body Types in 31 Realms – Importance of Manomaya Kāya.”

• When those signals generated by the brain are transmitted to the hadaya vatthu (seat of the mind), it can interpret those signals as visuals, sounds, etc.

Khi các tín hiệu do não tạo ra được truyền đến hadaya vatthu, chính nó mới có khả năng diễn giải những tín hiệu ấy thành hình ảnh, âm thanh, v.v.

• That is the solution to the “hard problem of consciousness.” Abhidhamma describes the solution in great detail.

Đó là lời giải cho “bài toán khó của ý thức.” Abhidhamma mô tả lời giải đó rất chi tiết.

• Think about that for a while. When we see a tree, there is no trace of a “picture of a tree” inside the brain! The mind creates that picture, and it goes into rūpakkhandha. That is another way to see the difference between rūpa (a tree in the front yard) and rūpakkhandha (the mental imprint of that tree in mind.)

Hãy suy nghĩ kỹ: khi ta thấy một cái cây, không hề có “tấm hình cái cây” nào trong não! Chính tâm tạo ra hình ảnh đó, và nó đi vào rūpakkhandha. Đây là một cách khác để thấy sự khác biệt giữa rūpa (cái cây ngoài sân) và rūpakkhandha (dấu ấn tâm về cái cây ấy trong tâm).

All Five “Mental Impressions” Arise Together!

Cả Năm “Dấu Ấn Tâm” Sinh Khởi Cùng Một Lúc!

7. The registration of that “mental imprint of a rūpa” in mind automatically leads to the arising of four mental parameters (nāma dhamma) in mind. Those are vedanā, saññā, saṅkhāra, and viññāṇa.

Sự ghi nhận “dấu ấn tâm của một rūpa” trong tâm tự động dẫn đến sự sinh khởi của bốn yếu tố tâm (nāma dhamma): vedanā, saññā, saṅkhāra và viññāṇa.

• Therefore all five parameters (“mental imprint of a rūpa” and vedanā, saññā, saṅkhāra, and viññāṇa) arise together!

Do đó, cả năm yếu tố (“dấu ấn tâm” của rūpa, cùng với vedanā, saññā, saṅkhāra và viññāṇa) sinh khởi đồng thời!

• Now let us discuss how the evolution of these into “collections” or “aggregates” or “khandha” within a split-second.

Giờ ta hãy xem cách những yếu tố này tiến triển thành các “tập hợp,” “uẩn,” hay “khandha” chỉ trong chớp mắt.

Those Five “Mental Impressions” Quickly Evolve into Five Aggregates

Năm “Dấu Ấn Tâm” Ấy Nhanh Chóng Diễn Tiến Thành Năm Uẩn

8. The citta arises and evolves in nine stages during its lifetime of less than a billionth of a second. See, “Amazingly Fast Time Evolution of a Thought (Citta).” It is not necessary to know the details. I am trying to provide the “baseline picture.” Those who are interested can look into the details in that post.

Citta sinh khởi và biến đổi qua chín giai đoạn trong vòng đời chưa đến một phần tỉ giây. Xem “Amazingly Fast Time Evolution of a Thought (Citta).” Không cần biết toàn bộ chi tiết; tôi chỉ đang trình bày bức tranh nền tảng. Ai quan tâm có thể đọc thêm trong bài ấy.

• First, only mano saṅkhāra The Buddha defined mano saṅkhāra as “vedanā and saññā,” so saṅkhāra in this first citta has only vedanā and saññā and no other cetasika (mental factors.)

Đầu tiên, chỉ mano saṅkhāra sinh khởi. Đức Phật định nghĩa mano saṅkhāra gồm “vedanā và saññā,” nên saṅkhāra trong citta đầu tiên chỉ có vedanā và saññā, không có các cetasika (tâm sở) khác.

• However, if the ārammaṇa is of interest (depending on one’s gati), the mind starts adding more “cetasika.” Among the first are vitakka and vicāra. That starts the “deliberation process” in mind about various aspects of that ārammaṇa. Now, we are at the vacī saṅkhāra stage, and based on one’s gati (and the specific ārammaṇa) more cetasika (good or bad) may be added in.

Tuy nhiên, nếu ārammaṇa hấp dẫn (tùy thuộc vào gati của một người), tâm bắt đầu thêm vào nhiều “cetasika” khác. Hai cetasika xuất hiện sớm nhất là vitakka và vicāra. Điều đó khởi động “tiến trình suy xét” trong tâm về nhiều khía cạnh của ārammaṇa. Giờ đây ta đang ở giai đoạn vacī saṅkhāra, và tùy theo gati của người ấy (và ārammaṇa cụ thể) mà nhiều cetasika khác (thiện hoặc bất thiện) có thể được thêm vào.

• Therefore, by the time we become aware of the ārammaṇa, the mind is at the initial stages of vacī saṅkhāra. We may speak out at this stage if we become interested in the ārammaṇa. By the way, by this time, viññāṇa has changed to a kamma viññāṇa, because, now one is doing “vacī kamma.”

Do đó, đến khi ta ý thức được ārammaṇa thì tâm đã ở giai đoạn đầu của vacī saṅkhāra. Ở giai đoạn này, nếu ārammaṇa khiến ta quan tâm, ta có thể bắt đầu nói ra. Nhân đây, viññāṇa đã chuyển thành kamma viññāṇa, vì lúc này ta đang tạo “vacī kamma.”

• If we become even more interested in the ārammaṇa, we may start doing things physically with kāya saṅkhāra.

Nếu ārammaṇa khiến ta quan tâm hơn nữa, ta có thể bắt đầu hành động bằng thân, với kāya saṅkhāra.

• As an example, think about what happens when someone is mugged while walking on the street. In an instant, he would recognize what is happening, who is attacking and may try to fight back. It is always a good idea to analyze a real-life situation to clarify.

Ví dụ, hãy nghĩ điều gì xảy ra khi ai đó bị cướp trên đường. Trong khoảnh khắc, người ấy nhận ra chuyện gì đang xảy ra, ai đang tấn công mình, và có thể cố phản kháng. Phân tích các tình huống đời thực luôn là cách tốt nhất để hiểu rõ vấn đề.

All Five Entities Instantly Become Five Aggregates

Cả Năm Pháp Lập Tức Trở Thành Năm Uẩn

9. We started this post to consider what happens when a “mental imprint” registers in the mind due to an ārammaṇa (i.e., external rūpa). However, not only that “snapshot” but the whole rūpakkhandha contributed to the arising of a citta with vedanā, saññā, saṅkhāra, and viññāṇa. Let us clarify that now.

Chúng ta bắt đầu bài này để xem điều gì xảy ra khi một “dấu ấn tâm” được ghi nhận trong tâm do một ārammaṇa (tức một rūpa bên ngoài). Tuy nhiên, không chỉ “ảnh chụp” đơn lẻ ấy, mà toàn bộ rūpakkhandha đều góp phần vào sự sinh khởi của một citta với vedanā, saññā, saṅkhāra và viññāṇa. Hãy làm rõ điểm này.

• Let us consider the first citta that arises due to the sight of a tree. As we discussed above, the brain generates a “mental imprint” of that tree and sends it to the hadaya vatthu (seat of the mind). As we discussed in #2 above, the mind recognized what kind of a tree it is (to generate saññā) in the very first citta that received that “mental imprint” of the tree. For that recognition to happen, it must have compared that image with old “memories” of various types of trees and recognized it as an apple tree, for example.

Hãy xét citta đầu tiên sinh khởi khi thấy một cái cây. Như đã nói ở trên, não tạo ra “dấu ấn tâm” của cái cây và gửi nó đến hadaya vatthu (chỗ ngụ của tâm). Như đã giải thích trong mục #2, tâm nhận ra đó là loại cây gì (để sinh ra saññā) ngay trong citta đầu tiên nhận được “dấu ấn tâm” ấy. Để nhận ra như vậy, tâm phải so sánh hình ảnh ấy với các “ký ức” cũ về nhiều loại cây, và chẳng hạn nhận ra đó là cây táo.

• That means mind was not only dealing with that single “picture” sent by the brain but all of the rūpakkhandha! We remember that rūpakkhandha includes all past rūpa that one has experienced. For an average human, the mind will be able to recollect only those rūpa that one has experienced in this life.

Điều đó có nghĩa là tâm không chỉ làm việc với “ảnh” đơn lẻ do não gửi lên, mà với toàn bộ rūpakkhandha! Ta nhớ rằng rūpakkhandha bao gồm toàn bộ rūpa mà một người đã kinh nghiệm trong quá khứ. Với người bình thường, tâm chỉ có thể nhớ lại những rūpa đã kinh nghiệm trong đời này.

• Thus, if one has not seen an apple tree (at least a picture of beforehand), then one would NOT be able to recognize it as an apple tree. That is just a simple example.

Do vậy, nếu một người chưa từng thấy cây táo (ít nhất là trong ảnh), thì người đó sẽ KHÔNG thể nhận ra đó là cây táo. Đây chỉ là một ví dụ đơn giản.

• While this much detail is not necessary, it is good to realize how complicated this process of generating a citta is. And that happens in a billionth of a second! That is why the Buddha said that the mind is the fastest entity in the world. See, “Amazingly Fast Time Evolution of a Thought (Citta).”

Dù không cần nắm toàn bộ chi tiết, nhưng điều quan trọng là thấy tiến trình tạo ra một citta phức tạp đến mức nào. Và điều đó xảy ra trong một phần tỉ giây! Đó là lý do Đức Phật nói rằng tâm là pháp nhanh nhất trên thế gian. Xem “Amazingly Fast Time Evolution of a Thought (Citta).”

Let us briefly review the four mental entities that arise in mind together with the “mental impression” of an external rūpa. That means the arising of the five aggregates or pañcakkhandha!

Giờ ta hãy tóm tắt bốn pháp tâm sinh khởi cùng “dấu ấn tâm” của một rūpa bên ngoài. Điều đó chính là sự sinh khởi của năm uẩn hay pañcakkhandha!

Vedanā – Registration of the Experience as “Good,” “Bad,” or “Neutral”

Vedanā – Ghi Nhận Kinh Nghiệm Như “Dễ Chịu,” “Khó Chịu,” Hay “Trung Tính”

10. Vedanā comes from (“vé” + “danā”) which means “වීම දැනවීම” in Sinhala. That means to “become aware of something” when an ārammaṇa (thought object) comes to one of the six sense doors.

Vedanā xuất phát từ (“vé” + “danā”), nghĩa là “වීම දැනවීම”  theo tiếng Sinhala. Tức là “nhận biết điều gì đó” khi một ārammaṇa (đối tượng của ý) đi vào một trong sáu cửa giác quan.

• When we sense something, first, we become aware of it. That is vedanā.

Khi ta cảm nhận điều gì, điều đầu tiên xảy ra là ta nhận biết nó. Đó là vedanā.

• If the ārammaṇa comes through the physical body, that could be a sukha vedanā, dukkha vedanā, or adukkhamasukha vedanā (meaning pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling). These are the vipāka vedanā.

Nếu ārammaṇa đến qua thân vật lý, cảm thọ có thể là sukha vedanā, dukkha vedanā, hoặc adukkhamasukha vedanā (tức dễ chịu, đau đớn, hay không-dễ-chịu-cũng-không-khó-chịu). Đây là các vipāka vedanā.

• An ārammaṇa coming through any of the other five senses is initially felt as “neutral.” However, the mind MAY generate “samphassa-jā-vedanā” (incorporating “saŋ”) following that. See #11 below.

Một ārammaṇa đi vào qua năm căn còn lại ban đầu được cảm nhận là “trung tính.” Tuy nhiên, tâm CÓ THỂ tạo ra “samphassa-jā-vedanā” (có yếu tố “saŋ”) sau đó. Xem mục #11 bên dưới.

• We also need to be aware of “kāma guṇa.” For example, humans like certain types of food. Each animal species has its own “favorite foods.” Lions and tigers like to eat meat. Cows don’t eat meat, and they eat grass. They are a type of vipāka vedanā (plural) that come through all six senses and “feel like” sukha vedanā. In fact, most “samphassa-jā-vedanā” have their origins in that type of vipāka vedanā. That is discussed in, “Kāma Guṇa – Origin of Attachment (Taṇhā).”

Ta cũng cần lưu ý về “kāma guṇa.” Ví dụ, con người thích một số loại thức ăn nhất định. Mỗi loài động vật lại có “món ăn ưa thích” riêng. Sư tử và cọp thích ăn thịt. Bò thì không ăn thịt, mà ăn cỏ. Đây là một dạng vipāka vedanā (số nhiều) đến qua cả sáu căn và “có cảm giác” như sukha vedanā. Thật ra, phần lớn “samphassa-jā-vedanā” có nguồn gốc từ loại vipāka vedanā này. Điều đó được bàn trong “Kāma Guṇa – Origin of Attachment (Taṇhā).”

Two Types of Vedanā

Hai Loại Vedanā

11. Based on vipāka vedanā, we MAY generate “mind-made vedanā” or “samphassa-jā-vedanā.” This is where DEFILEMENTS (or “saŋ”) are incorporated.

Dựa trên vipāka vedanā, ta CÓ THỂ tạo ra “vedanā do tâm tạo,” hay “samphassa-jā-vedanā.” Đây là nơi CÁC Ô NHIỄM (hay “saŋ”) chen vào.

• For example, a sukha vedanā COULD awaken our kāma anusaya. Then we may generate kāma saṅkappa (or sensual thoughts). These are somanassa vedanā (pleasant feelings) created by the mind.

Ví dụ, một sukha vedanā CÓ THỂ làm khởi động kāma anusaya của ta. Khi ấy, ta có thể sinh ra kāma saṅkappa (các suy nghĩ dục lạc). Đây là somanassa vedanā (các cảm thọ dễ chịu) do tâm tạo ra.

• On the other hand, a dukkha vedanā COULD trigger paṭigha anusaya, leading to domanassa vedanā (angry thoughts) generated by the mind. That could happen, for example, if one accidentally cuts his finger while chopping an onion.

Mặt khác, một dukkha vedanā CÓ THỂ kích hoạt paṭigha anusaya, dẫn đến domanassa vedanā (các suy nghĩ phẫn nộ) do tâm tạo. Điều đó có thể xảy ra, chẳng hạn khi ai đó vô tình cắt trúng tay mình khi thái hành.

• Based on an adukkhamasukha vedanā (coming through any of the six senses), one MAY generate either somanassa or domanassa vedanā out of ignorance (triggered by avijjā anusaya). For example, one sees his enemy trip and fall, and a somanassa vedanā may arise. In the above two cases also avijjā anusaya is there.

Dựa trên một adukkhamasukha vedanā (đến qua bất kỳ trong sáu căn), một người CÓ THỂ tạo ra somanassa hoặc domanassa vedanā vì vô minh (bị kích hoạt bởi avijjā anusaya). Ví dụ, thấy kẻ thù bị vấp ngã, một somanassa vedanā có thể sinh khởi. Trong hai trường hợp ở trên, avijjā anusaya cũng hiện diện.

• Such a “samphassa-jā-vedanā” arises due to saṅkhāra generated via avijjā, i.e., “avijjā paccayā saṅkhāra.” They do not occur in an Arahant. In all others, they may arise depending on one’s gati (or types of anusaya left).

Một “samphassa-jā-vedanā” như vậy sinh khởi do saṅkhāra được tạo bởi avijjā — “avijjā paccayā saṅkhāra.” Những cảm thọ đó không sinh khởi trong một vị Arahant. Ở người chưa giác ngộ, chúng có thể sinh khởi tùy thuộc vào gati (hay các loại anusaya còn sót lại).

• For details, see, “Vipāka Vedanā and ‘Samphassa-jā-Vedanā’ in a Sensory Event.”

Chi tiết xem “Vipāka Vedanā and ‘Samphassa-jā-Vedanā’ in a Sensory Event.”

Saññā – Perception/Recognition

Saññā – Sự Nhận Thức/Nhận Diện

12. Saññā is, at the very fundamental level, the recognition of an external stimulus. But it is more than that. We not only recognize that a given object is, say, a dog. But some people may be able to categorize it to be a bulldog. Thus saññā about a particular object depends on the person and his/her prior experiences.

Ở mức căn bản nhất, saññā là sự nhận diện kích thích từ bên ngoài. Nhưng nó còn hơn thế. Ta không chỉ nhận ra một đối tượng là con chó, mà có người còn phân biệt được đó là chó bulldog. Do đó, saññā về một đối tượng tùy thuộc vào từng người và kinh nghiệm trước đó của họ.

• The same is true for the other four senses. When we hear a sound, we recognize what it is, say a bird singing. Some may be able to say what type of bird it is; some may not be. Any smell, taste, or touch works the same way. Without saññā, we cannot identify things around us, and also cannot communicate with each other meaningfully.

Điều tương tự xảy ra với bốn giác quan còn lại. Khi nghe một âm thanh, ta nhận ra đó là gì — chẳng hạn tiếng chim hót. Có người phân biệt được đó là chim gì; có người thì không. Mùi, vị hay xúc chạm cũng vậy. Không có saññā, ta không thể nhận diện các sự vật quanh mình, cũng không thể giao tiếp một cách có ý nghĩa.

• One of the 31 realms of existence is the “Asañña” There, beings have no saññā or perception. Thus in principle, those beings are without any awareness. Nothing registers in mind. If anyone has attained the 7th jhāna, the “Neva saññā Na’saññā,” then that person knows what it is like to born in the Asañña realm.

Một trong 31 cõi tồn tại là “cõi Asañña.” Ở đó, chúng sinh không có saññā hay sự nhận biết. Do vậy, về nguyên tắc, các chúng sinh ấy không có ý thức; không có gì được ghi nhận trong tâm. Nếu ai đã đạt tầng jhāna thứ bảy, “Neva saññā Na’saññā,” thì người đó biết cảm giác tái sinh vào cõi Asañña như thế nào.

• Saññā is described in more detail in “Saññā – What It Really Means” and “How to Cultivate the Anicca Saññā.”

Saññā được mô tả chi tiết hơn trong “Saññā – What It Really Means” và “How to Cultivate the Anicca Saññā.”

Saṅkhāra – Our Response/Reaction to the External Stimulus

Saṅkhāra – Đáp ứng/ Phản ứng Của Chúng Ta Trước Kích Thích Từ Bên Ngoài

13. Saṅkhāra are our reaction to a given ārammaṇa. Three types of saṅkhāra are defined and discussed in the “WebLink: suttacentral: Cūḷavedalla Sutta (MN 44).” Let us summarize them now.

Saṅkhāra là phản ứng của ta đối với một ārammaṇa. Ba loại saṅkhāra được định nghĩa và bàn trong “WebLink: suttacentral: Cūḷavedalla Sutta (MN 44).” Hãy tóm lược chúng.

• Citta/mano saṅkhāra are saññā and vedanā. Therefore, citta/mano saṅkhāra arise with ALL citta.

Citta/mano saṅkhāra là saññā và vedanā. Vì vậy, citta/mano saṅkhāra sinh khởi cùng với MỌI citta.

• Vitakka and vicāra are vacī saṅkhāra because vitakka and vicāra arise before speaking can occur.

Vitakka và vicāra là vacī saṅkhāra vì chúng sinh khởi trước khi lời nói được hình thành.

• Breathing is kāya saṅkhāra since ALL bodily activities (whether they have kammic consequences or not) depend on breathing (assāsa passāsā kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā).

Hơi thở là kāya saṅkhāra vì MỌI hoạt động thân (dù có tạo kết quả kamma hay không) đều phụ thuộc vào hơi thở (assāsa passāsā kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā).